صدای سهشنبهها از دیوارهای زندان گذشت
چگونه پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام، از اعتصاب غذای زندانیان در بیش از ۶۶ زندان ایران، به سازمان ملل متحد و پارلمان اروپا رسید

سهشنبه ۳۰ ژانویهٔ ۲۰۲۴، گروهی از زندانیان سیاسی در زندان قزلحصار کرج دست به کاری زدند که در تاریخ مبارزه با مجازات اعدام در ایران کمسابقه بود: اعتصاب غذای هفتگی، هر سهشنبه، تا لغو اعدام. آن روز هیچکس نمیدانست این حرکت تا کجا خواهد رفت. امروز، آن اعتصاب به هفتهٔ ۱۴۴ خود رسیده و زندانیان در بیش از ۶۶ زندان ایران، هر سهشنبه، زیر سایهٔ طناب دار و با بهخطر انداختن جان و سلامت خود، از خوردن غذا خودداری میکنند و یک خواسته را فریاد میزنند: نه به اعدام.
اما رویداد بزرگتر این است: صدای این زندانیان دیگر پشت دیوارهای زندان نمانده است. در هفتههای اخیر، گزارشگران ویژهٔ سازمان ملل متحد یکی پس از دیگری خودشان به اعتصاب غذا پیوستهاند، نمایندگان پارلمان اروپا پلاکارد سهشنبههای نه به اعدام را بالا گرفتهاند، و برندگان جایزهٔ صلح نوبل حمایت خود را از این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام اعلام کردهاند. این مقاله نام آنها، دلیل پیوستنشان، با واژههای خودشان، و اهمیت این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام را مرور میکند.
سازمان ملل: از نام بردن از پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام تا پیوستن به اعتصاب غذا
مای ساتو، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، از نخستین مقامهای بینالمللی بود که نام این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام را به زبان آورد. او در پیام ویدیویی خود بهمناسبت روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام (۱۰ اکتبر ۲۰۲۴) گفت پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام، ابتکاری زندانیانمحور که در آن زندانیان هر سهشنبه علیه مجازات اعدام اعتصاب غذا میکنند، نشاندهندهٔ تعهد تزلزلناپذیر به حقوق بشر و عدالت است؛ و از جامعهٔ جهانی خواست صدای این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام را بلندتر کند.
در ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، گروهی از کارشناسان سازمان ملل، از جمله مای ساتو، موریس تیدبال-بینز (گزارشگر اعدامهای فراقضایی)، مارگارت ساترثویت (گزارشگر استقلال قضات و وکلا)، جینا رومرو، آلیس جیل ادواردز (گزارشگر شکنجه) و دو گروه کاری ناپدیدشدگان قهری و بازداشتهای خودسرانه، در بیانیهای رسمی که دفتر حقوق بشر سازمان ملل منتشر کرد، از این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام نام بردند و نوشتند زندانیان بهصورت مسالمتآمیز از طریق پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام جاری سهشنبههای نه به اعدام اعتراض میکنند؛ کارشناسان از مقامهای ایران خواستند به این نداها توجه کنند و تا زمان لغو کامل مجازات اعدام، تعلیق اعدامها را برقرار سازند.
اما اکتبر ۲۰۲۶ نقطهٔ عطف بود: کارشناسان سازمان ملل از حمایت لفظی گذشتند و خودشان دست به اعتصاب غذا زدند؛ یکی پس از دیگری، هفته به هفته.
جینا رومرو، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور آزادی تجمع و تشکل مسالمتآمیز، در هفتهٔ ۱۴۲ پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام (۱۳ اکتبر ۲۰۲۶) اعتصاب غذای ۲۴ساعتهٔ خود را آغاز کرد. دلیلش را چنین نوشت: «سهشنبهٔ سیزدهم، به اعتصاب غذای سهشنبههای نه به اعدام میپیوندم. مجازات اعدام علیه مردمی به کار میرود که از حقوق خود برای آزادی تجمع، تشکل و بیان و از حقوق سیاسی خود استفاده میکنند.» او گفت به زندانیانی میپیوندد که از پشت میلهها همهچیز را به خطر میاندازند و افزود: «میتوانم در حمل باری که هر روز بر دوش میکشید سهیم شوم.» رومرو خواستار توقف فوری اعدامها، لغو احکام صادرشده پس از محاکمههای ناعادلانه و نظارت مستقل بر زندانیان در معرض خطر شد. مای ساتو نیز با بازنشر پیام او، این گام را مهم خواند.
لئوپولدو مالدونادو گوتیرس، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور آزادی عقیده و بیان، در هفتهٔ ۱۴۳ (۲۰ اکتبر ۲۰۲۶) اعتصاب غذای ۲۴ساعتهٔ همبستگی خود را آغاز کرد و نوشت: «به اقدام همبستگی با زندانیان سیاسی ایران که در پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام شرکت دارند میپیوندم. در کنار کسانی میایستم که بهخاطر عقاید سیاسی، بیان و مخالفت مسالمتآمیزشان تحت آزار قرار میگیرند و بار دیگر خواستار توقف فوری اعدامها میشوم.» هشدار او روشن بود: «نباید صبر کنیم تا ابعاد ماجرا فاجعهبار شود و بعد دست به کار شویم.»
آندریا بولانوس وارگاس، گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل در امور مدافعان حقوق بشر، در هفتهٔ ۱۴۴ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶) به اعتصاب غذای همبستگی پیوست و دلیلش را چنین بیان کرد: «برای مدافعان حقوق بشری که بهخاطر کارشان زندانی شدهاند و تهدید به مرگ میشوند، به سهشنبههای نه به اعدام میپیوندم. از ماه مارس دستکم ۴۶ زندانی سیاسی و معترض در ایران اعدام شدهاند و بیش از ۱۰۰ نفر دیگر در صف اعداماند. اعدامها باید پایان یابد و بازداشتشدگان آزاد شوند.»
دیوید آر. بوید، گزارشگر ویژهٔ پیشین سازمان ملل در امور حقوق بشر و محیط زیست، نیز در همان هفتهٔ ۱۴۴ اعتصاب غذای ۲۴ساعتهٔ خود را اعلام کرد و پلاکاردش را بالا گرفت: اعدام زندانیان سیاسی ایران را متوقف کنید؛ آری به حقوق بشر، آری به آزادی بیان. و آنا لورنا دلگادیو پرس، عضو گروه کاری سازمان ملل در امور ناپدیدشدگان قهری، اعلام کرده است که هفتهٔ آینده در همبستگی با قربانیان ناپدیدشدن قهری و اعدام در ایران به این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام میپیوندد. این زنجیره همچنان ادامه دارد.

گزارشگر پیشین و برندگان نوبل صلح
جاوید رحمان، گزارشگر ویژهٔ پیشین سازمان ملل در امور ایران، در سپتامبر ۲۰۲۶ با پیامی ویدیویی حمایت کامل خود را از پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام اعلام کرد و با اشاره به ۱۳۶ هفته اعتصاب غذا در دهها زندان گفت: «هیچکس نباید بهخاطر باورهای سیاسی، وابستگی سازمانی یا مخالفت با سرکوب و خشونت دولتی به اعدام محکوم شود.» رحمان پیشتر نیز مجازات اعدام در ایران را سلاحی برای ارعاب کل جامعه خوانده بود.
پیش از آن، در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۴، نه برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل ــ شیرین عبادی، جودی ویلیامز، لیما گبووی، اولکساندرا ماتویچوک، اسکار آریاس، کایلاش ساتیارتی، توکل کرمان، ریگوبرتا منچو و ماریا رسا ــ در بیانیهای مشترک اعلام کردند: «ما حمایت خود را از پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام سهشنبهها علیه اعدام اعلام میکنیم و خواستار پایان این مجازات غیرانسانی در ایرانیم.» ماتویچوک در اکتبر ۲۰۲۶ نیز پیام پیوستن مالدونادو را با هشتگ سهشنبههای نه به اعدام بازنشر کرد.
پارلمان اروپا و پارلمانهای ملی
در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، در هفتهٔ ۱۴۳ پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام، گروهی از نمایندگان پارلمان اروپا در مقر این پارلمان رویدادی همبستگی برگزار کردند و پلاکاردهای «سهشنبههای نه به اعدام» و «اعدامها در ایران را متوقف کنید» را در دست گرفتند. پتراس آوشترهویچیوس، نمایندهٔ لیتوانی و بانی این ابتکار، نوشت: «رویداد همبستگی سهشنبهٔ نه به اعدام در پارلمان اروپا. ما در کنار مردم ایران میایستیم.» هلموت برندشتتر، نمایندهٔ اتریش، با یاد کردن از مهوش ثابت، زندانی بهائی، نوشت: «امروز به پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام جهانی برای پایان دادن به اعدامها در ایران پیوستیم. در کنار همهٔ زندانیان سیاسی ایران که علیه اعدامها مبارزه میکنند میایستیم.» میلان زور، نمایندهٔ اسلوونی، نوشت: «زندانیان ایرانی هر سهشنبه با اعتصاب غذا سلامت خود را به خطر میاندازند تا توجه جهان را به بیعدالتیها و احکام اعدام جلب کنند.» و پر کلاوسن، نمایندهٔ دانمارک، همبستگی خود و همکارانش و خواست توقف فوری اعدامها را اعلام کرد.

دورین روکماکر، نمایندهٔ پیشین هلند در پارلمان اروپا، در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ اعتصاب غذای خود را چنین اعلام کرد: «بله، امروز در اعتصاب غذا هستم؛ درست مانند همهٔ زندانیان سیاسی در ۶۶ زندان ایران که هر سهشنبه چنین میکنند. امروز در سراسر جهان در اعتراض، غذایی خورده نمیشود. بپیوندید.» استراون استیونسون، پائولو کازاکا و تونه کلام، نمایندگان پیشین دیگر پارلمان اروپا، نیز در همان موج همبستگی به اعتصاب غذا پیوستند.
الیزابتا زامپاروتی، نمایندهٔ پیشین پارلمان ایتالیا و عضو کمیتهٔ پیشگیری از شکنجهٔ شورای اروپا، از اوت ۲۰۲۴ اعلام کرد که هر سهشنبه همراه زندانیان اعتصاب غذا میکند و در کنفرانس نخستین سالگرد پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام نیز بر همین همبستگی پای فشرد. هرتا دویبلر-گملین، وزیر دادگستری پیشین آلمان، در همان کنفرانس سالگرد (ژانویهٔ ۲۰۲۵) حمایت خود را تجدید کرد و خواستار آزادی فوری محکومان به اعدام شد. در بریتانیا، جیم شنون، نمایندهٔ پارلمان، نوشت: «از پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام حمایت میکنم... در کنارشان بایستید. اعدامها را پایان دهید» و لرد دیوید آلتون، عضو مجلس اعیان، از پیوستن رومرو پشتیبانی کرد. پیشتر نیز در اوت ۲۰۲۴، ۶۸ سازمان حقوق بشری بینالمللی در بیانیهای مشترک همبستگی و حمایت خود را از جنبش سهشنبههای نه به اعدام در زندانهای ایران اعلام کرده بودند.

چرا سهشنبههای اعتراضی مهم است؟
نخست، این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام را خود محکومان به اعدام آغاز کردهاند. قربانیانِ در صف مرگ، از کنشپذیر به کنشگر بدل شدند؛ با تنها سلاحی که برایشان مانده است: بدنشان. کسی از بیرون برای آنان نجنگیده است؛ آنان خود پرچم را بلند کردهاند و جهان را به یاری خواندهاند.
دوم، انضباط و تداوم آن است: ۱۴۴ سهشنبهٔ پیاپی، بدون وقفه. همین نظم هفتگی، پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام را به قراری ثابت بدل کرده است؛ قراری که هر کس، در هر جای جهان، میتواند به آن بپیوندد؛ همانگونه که گزارشگران سازمان ملل هفته به هفته به آن پیوستند. اعتراض پراکنده فراموش میشود؛ قرار هفتگی، نهاد میسازد.
سوم، این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام ماهیت اعدام در ایران را برملا کرده است: نه اجرای عدالت، که ابزار ارعاب و سرکوب سیاسی. وقتی گزارشگر ویژهٔ اعدامهای فراقضایی سازمان ملل پای بیانیهای را امضا میکند که نام این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام در آن آمده، و وقتی پارلمان اروپا قطعنامههایش را تصویب میکند، روایت رسمی رژیم، که اعدام را مجازات جرم مینمایاند، در اسناد رسمی جهان ترک برمیدارد.
چهارم، پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام سهشنبهها پلی ساخته است میان سه سطح: زندانهای ایران، خیابانهای شهرهای جهان، و نهادهای بینالمللی. نام و سرنوشت زندانیان از این پل به بیرون میرسد و فشار و حمایت از همان پل به درون بازمیگردد. این همان چیزی است که انزوای رژیم را عمیقتر و هزینهٔ هر اعدام را برایش سنگینتر میکند.

و پنجم، این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام از بنیادیترین حق دفاع میکند: حق حیات؛ حقی که اگر نباشد، هیچ حق دیگری معنا ندارد. و این دفاع، مسالمتآمیز است؛ اعتصاب غذا خشونت ندارد، اما سکوت را میشکند.
از محکومکردن تا اقدام عملی
یکی از مهمترین نکتههای این موج همبستگی، شکل آن است. سالهاست الگوی آشنای واکنش جهان به کشتار در ایران چنین بوده است: بیانیهای صادر میشود، اعدامها محکوم میشود، «شدیداً محکوم» میشود، و پرونده بسته میشود تا اعدام بعدی. سازمان ملل متحد، با همهٔ سازوکارهایش، در برابر بسیاری از فجایع جهان معمولاً از همین حد فراتر نمیرود: گزارش، قطعنامه و ابراز نگرانی. اما زندانیان اعتصابکننده بارها و بارها چیز دیگری خواستهاند: حمایت عملی، نه همدردی لفظی.
آنچه در اکتبر ۲۰۲۶ رخ داد، دقیقاً پاسخ به همین خواسته بود. گزارشگران ویژهٔ سازمان ملل به صدور بیانیه بسنده نکردند؛ خودشان غذا نخوردند و در کنار زندانیان ایستادند. نمایندگان پارلمان اروپا فقط قطعنامه تصویب نکردند؛ گرد هم آمدند و پلاکارد سهشنبههای نه به اعدام را در برابر دوربینها در دست گرفتند. رومرو نام اعدامشدگان و زندانیان در معرض خطر اعدام را یکبهیک بر زبان آورد؛ و این یعنی افشاگری در برابر کشتاری که در ایران جریان دارد، با نام و مشخصات، نه با کلیگویی و محکومیت از راه دور.
اهمیت این گام در همینجا است: وقتی مسئولی که وظیفهاش دفاع از حقوق بشر است، از پشت میز و از قالب بیانیه بیرون میآید و با بدن خود، با حضور و با صدایش وارد میدان میشود، حمایت از حرف به عمل بدل میشود. چنین اقدامی هم برای زندانیان پشتوانهٔ روحی و سیاسی میسازد، هم هزینهٔ ادامهٔ اعدامها را برای رژیم بالا میبرد، و هم معیاری تازه پیش پای همه میگذارد: اگر گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل میتواند اعتصاب غذا کند، دیگر هیچکس نمیتواند بگوید از دست من کاری ساخته نیست.
این تجربه در عین حال نقدی است بر کارنامهٔ معمول نهادهای بینالمللی. نهادها اغلب در حد قطعنامههای بیضمانت متوقف میمانند؛ اما انسانهای مسئولی در درون همان نهادها نشان دادند که هرجا اراده باشد، راه اقدام عملی باز است. پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام دقیقاً همین را میطلبد: نه تماشاگر، بلکه همراه؛ نه محکومیت از راه دور، بلکه حضور در کنار.
دعوت: اکنون نوبت توست
این جنبش در بیش از ۶۶ زندان ایران شکل گرفت و امروز بُعدی جهانی پیدا کرده است. زندانیان از پشت میلهها جهان را صدا زدند؛ ایرانیان آزادیخواه در وین و لندن و بروکسل و واشنگتن به این دعوت پاسخ مثبت دادند و هر سهشنبه در خیابانهای این شهرها در کنار هم میایستند. شخصیتهای بینالمللی نیز، از گزارشگران ویژهٔ سازمان ملل تا نمایندگان پارلمان اروپا و برندگان جایزهٔ صلح نوبل، به این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام پیوسته و حتی خود دست به اعتصاب غذا زدهاند.
اما پیام زندانیان روشن است: محکومکردن کافی نیست؛ اقدام عملی لازم است. همان اقدامی که در اکتبر ۲۰۲۶ دیدیم: گزارشگران سازمان ملل اعتصاب غذا کردند، نمایندگان پارلمان اروپا پلاکارد به دست گرفتند و نام اعدامشدگان را بر زبان آوردند. اکنون نوبت توست که از تماشاگر به همراه بدل شوی.
اگر مایلید به پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام بپیوندید: هر سهشنبه در شهرهای گوناگون خارج از کشور ــ از جمله واشنگتن، لندن، بروکسل و وین ــ همراهان این پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام گرد هم میآیند و در کنار زندانیان میایستند. به تجمع سهشنبهٔ شهرتان بپیوندید؛ و اگر در شهرتان تجمعی نیست، با ما تماس بگیرید تا با هم یکی برپا کنیم. یک روز اعتصاب غذای نمادین، رساندن صدای زندانیان به گوش دیگران و حضور در خیابان، همه شکلهای همین اقدام عملیاند.
برای پیوستن و هماهنگی، از راه وبسایت پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام و ایمیل پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام با ما تماس بگیرید:
ایمیل پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام: [email protected]
زندانیانی که زیر سایهٔ اعدام، گرسنگی را برگزیدهاند تا زندگی را پاس بدارند، تنها یک چیز میخواهند: تنها نمانند. به پیکار سهشنبههای اعتراضی نه به اعدام بپیوندید.
منابع
بیانیهٔ مشترک کارشناسان سازمان ملل، دفتر حقوق بشر سازمان ملل (OHCHR)، ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶
بیانیهٔ کارشناسان سازمان ملل دربارهٔ توقف اعدامها در ایران (OHCHR)، ۹ اکتبر ۲۰۲۶